Nhận được điện thoại của Nguyễn Văn Hải, bạn tôi ở huyện Yên Khánh mời tới đây về quê anh mừng năm mới. Tôi ngạc nhiên, chưa gì đã ăn Tết sớm thế? Anh cười, đúng ăn Tết sớm vì mừng có nhà mới! Tôi càng sửng sốt trước thông tin này bởi quả thật "nhà mới" là cụm từ tưởng như xa lạ đối với anh. Nguyễn Văn Hải sinh ra trong một gia đình đông anh em. Bố mẹ anh đều là nông dân nghèo với vài ba sào ruộng phần trăm cấy hái quanh năm không đủ nuôi sáu con người nói gì đến chuyện làm nhà? Gần mười năm trước, Hải xây dựng gia đình nhưng vì không có điều kiện mua đất ra ở riêng cho nên vẫn sống cùng bố mẹ. Ngôi nhà 40 m2 của bố mẹ Hải lại thêm nhân khẩu mới, càng trở nên chật chội. Vậy mà giờ anh thông báo chuyện có ngôi nhà mới để đón Tết, thử hỏi tôi không mừng sao được?

Nhân chuyến đi công tác, tôi đem chuyện người nghèo có nhà mới ra hỏi anh Tạ Nhật Thới, Chủ tịch HÐND tỉnh Ninh Bình. Anh cho biết, chuyện đó không còn lạ ở Ninh Bình. Từ năm 2008, Tỉnh ủy, HÐND, UBND tỉnh Ninh Bình đã có chủ trương và cụ thể hóa Nghị quyết 10 về giảm nghèo của Tỉnh ủy. Ðó là Nghị quyết số 08 cùng Ðề án 02 của HÐND tỉnh về trợ giúp xây dựng mới, sửa chữa nhà ở cho hộ nghèo, gia đình chính sách. Cho nên sau gần một năm triển khai (từ ngày 8-7-2008 đến 30-6-2009), Ninh Bình đã hoàn thành gần 1.300 ngôi nhà cho người nghèo, trong đó xây mới hơn 650 ngôi. Tiếp sau đó, chỉ từ tháng 6-2009 đến đầu năm 2010 Ninh Bình thực hiện Quyết định số 167/QÐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chính sách trợ giúp nhà ở cho hộ nghèo thông qua Ðề án 06, toàn tỉnh có thêm 1.376 ngôi nhà của người nghèo được xây mới, sửa chữa. Trong đó gần 800 ngôi nhà thuộc kế hoạch năm 2009 được hoàn thành và tỉnh còn thực hiện thêm kế hoạch của năm 2010 với hơn 600 ngôi nhà.

Ðầu tháng 2-2008, Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Thường trực HÐND tỉnh tổ chức khảo sát, thống kê hộ nghèo, gia đình chính sách khó khăn về nhà ở trên địa bàn tỉnh để xây dựng đề án trợ giúp. Trong quá trình khảo sát, thống kê, Thường trực HÐND tỉnh chỉ đạo và có hướng dẫn cụ thể về đối tượng, tiêu chí, quy trình bình xét, điều tra, v.v. tại cơ sở bảo đảm tính nghiêm túc, khách quan, dân chủ, công bằng, công khai. Ban chỉ đạo từ tỉnh đến cơ sở nhiều lần tổ chức rà soát, kiểm tra cụ thể từng hộ đúng đối tượng, đúng tiêu chí. Từ thực tế khảo sát đánh giá thực trạng hộ có nhu cầu cấp bách về nhà ở cần được trợ giúp ngay trong năm 2008-2009, Ban chỉ đạo cấp huyện và xã tổ chức bình xét hộ nghèo ngay tại cơ sở. Cơ sở bình xét theo thôn, cụm dân cư, trong đó thực hiện nghiêm túc tính công khai, minh bạch và quyền dân chủ ở cơ sở được phát huy mạnh mẽ. "Ranh giới giữa hộ nghèo và cận nghèo nhiều khi rất mong manh, nếu không bình xét kỹ sẽ dẫn tới khiếu kiện ngay" anh Bùi Văn Ðỉnh - Phòng Lao động, Thương binh và Xã hội huyện Nho Quan nói. Ngay chuyện hai nhà liền kề cảm quan bề ngoài nhìn giống hệt nhau mà một nhà được Nhà nước trợ giúp còn nhà kia thì không rất dễ dẫn tới thắc mắc. "Sao người ta thì được còn tôi lại không?" cho nên phải hết sức công minh mới không nảy sinh mâu thuẫn.

Kinh phí thực hiện là yếu tố quan trọng quyết định tiến độ, chất lượng và hiệu quả của đề án, Ban chỉ đạo các cấp đã huy động kinh phí từ nhiều nguồn. Trong hai năm 2008-2009, tổng kinh phí từ ngân sách và các quỹ hỗ trợ của tỉnh đạt gần 19 tỷ đồng, trong đó ngân sách địa phương hơn chín tỷ đồng, số còn lại là nguồn quỹ khác của tỉnh. Việc bảo đảm đủ nguồn kinh phí hỗ trợ tạo động lực thúc đẩy, động viên các tầng lớp nhân dân, anh em trong dòng họ của hộ nghèo phát huy tinh thần tương thân, tương ái "lá lành đùm lá rách", khích lệ ý thức tự lực vượt khó vươn lên của hộ nghèo. UBND các huyện, thành phố, thị xã và cấp xã trích ngân sách cùng nhiều nguồn quỹ gần 10 tỷ đồng để trợ giúp hộ nghèo, gia đình chính sách. Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể trong tỉnh vận động hơn sáu tỷ đồng ủng hộ quỹ Vì người nghèo. Cấp huyện coi trọng việc huy động kinh phí tại chỗ để thực hiện đề án, giảm nguồn kinh phí cấp tỉnh. Thành phố Ninh Bình và thị xã Tam Ðiệp chủ động hoàn toàn về kinh phí, không sử dụng kinh phí từ ngân sách và các nguồn quỹ khác của tỉnh. Cụ thể, thành phố Ninh Bình huy động gần bốn tỷ đồng từ các quỹ để cùng với ngân sách địa phương trợ giúp 134 hộ xây mới, sửa chữa nhà ở, vượt định mức cả về số nhà được xây mới, sửa chữa và mức trợ giúp tối đa (35 triệu đồng/nhà xây mới, 20 triệu đồng/nhà sửa chữa). Huyện Gia Viễn huy động 500 triệu đồng để chủ động trợ giúp 22 hộ được phê duyệt bổ sung. Ðáng chú ý là, nhiều huyện có cách làm riêng sáng tạo nhằm đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình xây mới và sửa chữa nhà ở cho người nghèo. Huyện Gia Viễn trích 225 triệu đồng để trợ giúp thêm ba triệu đồng/nhà xây mới, hai triệu đồng/nhà sửa chữa đối với những xã có hộ nghèo chiếm tỷ lệ cao và hai triệu đồng/nhà xây mới, một triệu đồng/nhà sửa chữa ở những xã còn lại...

Mặt trận Tổ quốc cấp xã và Ban công tác mặt trận thôn, xóm, tổ dân phố đã thực hiện vai trò tập hợp lực lượng, phát huy đoàn kết, tương thân tương ái trong mỗi cộng đồng dân cư, anh em dòng họ, vận động các tổ chức đoàn thể và nhân dân đóng góp hơn 30 nghìn ngày công giúp xây mới, sửa chữa nhà ở. Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Ðoàn Thanh niên các cấp vận động hội viên tham gia tháo dỡ, vận chuyển vật liệu, san lấp mặt bằng phục vụ thi công. Tỉnh đoàn thành lập đội thanh niên tình nguyện sẵn sàng giúp nhân dân. Chỉ trong hai năm giúp gần tám nghìn ngày công. Nhiều nơi, nhân dân và anh em dòng họ của người nghèo còn trợ giúp gỗ, tre, gạch, ngói, vật liệu đổ nền, san lấp mặt bằng đối với nhà xây mới ở nơi đất trũng, ao hồ. Lực lượng vũ trang của tỉnh huy động dân quân tự vệ đóng góp hơn bốn nghìn ngày công, hiệp đồng với các đơn vị Quân khu 3, cán bộ, chiến sĩ các sư đoàn về huyện Nho Quan giúp 2.350 ngày công xây mới và sửa chữa nhà cho người nghèo. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp trong tỉnh chung sức cùng chính quyền các cấp ủng hộ người nghèo, như doanh nghiệp xây dựng Xuân Trường, Tổng công ty đầu tư xây dựng và phát triển Xuân Thành, Tổng công ty than Ðông Bắc (Bộ Quốc phòng), xi-măng The vissai, v.v.

Càng gần đến ngày Tết Canh Dần, không khí chuẩn bị chào đón năm mới ở Ninh Bình càng rộn ràng. Nhiều cơ quan, đoàn thể ở địa phương đang chuẩn bị nguồn kinh phí mua quà thăm gia đình chính sách và hộ nghèo. Anh Nguyễn Phong Phú, Giám đốc Sở Lao động, Thương binh và Xã hội tỉnh Ninh Bình cho biết: Ngay từ đầu tháng Chạp, UBND tỉnh Ninh Bình đã tổ chức giao ban với các sở, ban, ngành và UBND huyện, thành phố, thị xã đề ra giải pháp nhằm chăm lo Tết cho người nghèo. Phương châm "Mọi nhà, mọi người đón xuân vui vẻ, lành mạnh, tiết kiệm" được đặt lên hàng đầu. "Không để người nghèo, gia đình chính sách khó khăn trong dịp Tết" được triển khai sâu rộng trong các cấp ủy đảng, chính quyền và đoàn thể từ tỉnh tới cơ sở.

Phó Chủ tịch UBND huyện Yên Khánh Dương Thị Hồng cho biết: Năm 2008, huyện tổ chức thực hiện theo Ðề án 02 của HÐND tỉnh với 111 ngôi nhà cho người nghèo, gia đình chính sách. Ðến ngày 31-12-2009, toàn huyện đã hoàn thành kế hoạch xây mới, sửa chữa nhà ở cho hộ nghèo của hai năm 2009-2010 với 104 ngôi nhà. Trong đó, xây mới gần 40 ngôi nhà. Những ngôi nhà xây mới theo Ðề án 06 có diện tích 24 m2/nhà được đầu tư 40-45 triệu đồng, nhà sửa chữa là 20-25 triệu đồng. Nhiều gia đình nghèo trong diện nhà xây mới, cùng với chính quyền trợ giúp, anh em trong dòng họ cùng nhau góp sức đóng góp thêm xây dựng nhà kiên cố khang trang, thậm chí đổ mái bằng, lát nền gạch men, công trình phụ khép kín, như hộ ông Phùng Văn Pho, ông Ngô Văn Mạnh (xã Khánh Hòa) với tổng vốn đầu tư từ 100 đến 130 triệu đồng. Không ít hộ khác được anh em dòng họ giúp đỡ thêm đã chuyển từ nhà sửa chữa sang xây mới cho khang trang hơn.

Tôi lên huyện miền núi Nho Quan trong ngày rét cuối đông, gió ràn rạt thổi qua cánh đồng ngô đang mùa thu hoạch trên bãi bồi của sông Hoàng Long. Mùa này nước sông cạn trơ đáy, mới thấy hiền hòa và êm đềm biết bao. Phó Chủ tịch UBND huyện Nho Quan Bùi Thị Quế vừa kiểm tra tiến độ thi công các công trình xây mới, sửa chữa nhà ở huyện về, chị cho biết: Chỉ vài việc vặt nữa là chúng tôi hoàn thành kế hoạch xây mới, sửa chữa nhà cho người nghèo năm 2010 với 171 ngôi nhà, trong đó, 89 nhà xây mới. Nho Quan là huyện miền núi có nhiều xã nghèo nhất tỉnh. Trong số 23 xã có số hộ nghèo chiếm tỷ lệ cao của Ninh Bình thì Nho Quan có chín xã. Ðến nhà bà Nguyễn Thị Huệ ở thôn Mai Trung xã Thanh Lạc mới thấy rõ tấm lòng của những người "vì người nghèo" ở đây. Bà Huệ sinh năm 1945, không có chồng, sức khỏe yếu và người chỉ bằng đứa trẻ 13-14 tuổi ở trong một túp lều cạnh gia đình em gái. Khi được xã Thanh Lạc xây ngôi nhà mới, bà đã khóc vì sung sướng, vì đối với bà, đó là một giấc mơ quá cao sang. Ngôi nhà mới ấy giờ đã có bàn, ghế và chiếc giường xinh xắn. "Bây giờ tôi không còn sợ gió lùa mỗi khi đông tới. Không còn sợ ướt khi những trận mưa như hắt nước vào người" bà Huệ nói. Cách đây gần một tháng kể từ khi dọn về ở trong ngôi nhà mới, giấc ngủ của bà sâu hơn không chập chờn như trước.

Nhưng cái được lớn nhất của chương trình xây mới, sửa chữa nhà ở cho hộ nghèo, gia đình chính sách ở Ninh Bình là, tình làng nghĩa xóm, là tình anh em trong gia đình và trong dòng họ được thắt chặt. Họ hiểu và thương nhau hơn. Thế mới có chuyện, nghe tin Nhà nước ủng hộ anh (em, hoặc chị) mình 40-45 triệu đồng để xây nhà mới thì cớ sao hàng xóm không thể giúp nhau ngày công, anh em không thể giúp nhau để thêm vào đó làm nhà khang trang hơn? Có gia đình ủng hộ thêm hàng trăm triệu đồng để làm nhà mái bằng, để nền lát gạch hoa, để công trình phụ hiện đại cho chủ nhà sử dụng. Nếu không có chủ trương xây mới, sửa chữa nhà ở cho hộ nghèo, gia đình chính sách thì nghĩa cử ấy bao giờ xuất hiện? Trên đường từ Nho Quan trở về Ninh Bình, tôi đã thấy những đoàn xe của các cơ quan lên ủng hộ người nghèo. "Không còn xa đâu anh, giờ đã sắp rằm tháng Chạp rồi, thoáng cái là đến ngày đón xuân rồi" Phó Chủ tịch UBND huyện Nho Quan Bùi Thị Quế nói. Huyện sẽ cùng với các ngành tập trung chăm lo Tết cho các gia đình chính sách và hộ nghèo để xuân đến với mọi người, mọi nhà.